Винсент ван Гог өнер тарихындағы ең жұмбақ тұлғалардың бірі болып қала береді, оның туындылары бүгінгі күні миллиондаған қаржыға бағаланса да, көзі тірісінде ол небәрі бірнеше ғана картинасын сата алған. Сіз бұл қылқалам шебері бар болғаны он жылдық шығармашылық ғұмырында екі мыңнан астам шығарма жазып, отыз жеті жасында өзіне қол жұмсағанын білмеуіңіз мүмкін. Бұл қызықты деректер сізге тек психикасы тұрақсыз суретшіні ғана емес, сонымен қатар өмірдің мәнін өнер арқылы іздеген терең ойлы философ, интеллектуал тұлғаны танытады. Бүгін біз ван Гогтың әлеміне бойлап, азап, табиғатқа деген махаббат пен сарқылмас еңбекқорлық оны шығармашылық рухтың күресінің символына қалай айналдырғанын түсінуге тырысамыз. Өнерімен ғана емес, адамдық трагедиясымен аңызға айналған өмірдің таңғаларлық қырларын ашуға дайын болыңыз.
- Ван Гог 1853 жылдың 30 наурызында Нидерландтағы Грот-Зюндерт ауылында дүниеге келді және ол өзінен бір жыл бұрын қайтыс болған ағасының атымен аталды, бұл жағдай оның бүкіл өміріне психологиялық салмақ түсірді. Әкесі Теодорус ван Гог реформаттық шіркеудің пасторы болса, анасы Анна Корнелия Карбентус кітап шығарумен айналысқан әулеттен шыққан әрі көркемдік қабілеті болған. Винсент ересек жасқа жеткен алты баланың тұңғышы еді, бірақ отбасында сәби кезінде қайтыс болған тағы бір қарындасы болған. Осы отбасылық трагедия мен «қайтыс болған ағасының көлеңкесімен» үнемі салыстырылуы оның күрделі мінезінің қалыптасуына әсер етті.
- Жиырма жеті жасқа дейін Ван Гог кәсіби түрде сурет салмаған, ол Гаагада, Лондонда және Парижде Гупиль галереясында арт-дилер болып жұмыс істеп, заманауи суретшілердің еңбектерімен танысты. Немере қарындасы Кей Воус-Стрикерге деген сәтсіз махаббат пен пастор болу жолындағы талпыныстарының күйреуінен кейін ол өзін толықтай өнерге арнауға шешім қабылдады. Оның алғашқы туындылары Картоп жегіштер сияқты ауыл өмірін бейнелейтін күңгірт әрі мұңды полотнолар болды, олар кейінгі жарқын жұмыстарынан мүлде өзгеше еді. Дәл жиырма жеті жасында суретші болуға бел бууы оны өнер тарихындағы ең кеш танылған данышпандардың біріне айналдырды.
- Құлағы кесілген бейнесі бар ең танымал автопортрет 1888 жылдың желтоқсанында болған оқиғадан кейін салынды, сол кезде психикалық күйзеліс үстінде ол сол жақ құлағының бір бөлігін кесіп алып, Арльдегі жезөкшелер үйіндегі Рейчел есімді әйелге сыйлаған. Бұл жағдай сары үйде бірге шеберхана құру үшін келген досы Поль Гогенмен болған қатты жанжалдан кейін орын алды. Оқиғадан соң Ван Гог ауруханаға жатқызылып, басы таңылған күйдегі бірнеше автопортретін салып, алған жарақатын бейнелеуге тырысты. Қазіргі зерттеушілер бұл жағдайға тек психикалық дерт қана емес, абсентті шамадан тыс тұтыну мен дұрыс тамақтанбау да әсер еткен деп болжайды.
- Ван Гог 1880 жылдан 1890 жылға дейінгі бар болғаны он жыл ішінде сегіз жүзден астам картина және мыңнан аса сурет салған, бұл орта есеппен әр төрт күн сайын бір картина жазды деген сөз. Оның ең өнімді кезеңі 1888 жылдың ақпанынан 1889 жылдың мамырына дейін Арльде тұрған уақыты болды, осы аралықта ол Күнбағыстар мен Түнгі кафе секілді екі жүзге жуық жұмыс жасады. Сен-Ремидегі психиатриялық ауруханада жатқан кезінде де ол аптасына бірнеше картина жазуды жалғастырып, кейде бөлмесінің терезесінен көрінетін көріністерді бейнелеген. Мұндай таңғаларлық өнімділік оның ерекше еңбекқорлығы мен денсаулығының нашарлап бара жатқанына байланысты уақыттың тығыздығын сезінуімен түсіндіріледі.
- Ван Гог картиналарының бастапқы түстері уақыт өте келе қолданылған бояулардағы химиялық реакциялардың салдарынан өзгерген, әсіресе жарық әсерінен қарайып кететін кадмий сары бояуы айқын мысал бола алады. Рентгендік флуоресценция әдісімен жүргізілген заманауи зерттеулер оның кейбір картиналарындағы түстер бастапқыда бүгінгіден әлдеқайда қанық болғанын көрсетті. Мысалы, Түнгі кафе картинасындағы көк реңктер әуелде анағұрлым қою болып, сары элементтермен контрастты күшейткен. Бұл жаңалық Ван Гогтың көркемдік техникасы мен түстерді қолданудағы ниетін қайта түсінуге мүмкіндік берді.
- Ван Гог өзінің інісі Теомен өте тығыз қарым-қатынаста болды, Тео арт-дилер ретінде Винсентті бүкіл өмірі бойы қаржылай қолдап, ақша мен сурет салуға қажетті материалдар жіберіп отырды. Ағайындылар арасындағы хат алмасу өте қарқынды болды, Винсент бұл хаттарда шығармашылық ізденістерін, философиялық ойларын және эмоционалдық дағдарыстарын баяндап, алты жүзден астам хат қалдырды. Тео Винсент қайтыс болғаннан кейін небәрі алты ай өткен соң, шамамен мерез ауруы мен рухани күйзелістен көз жұмып, ағасының қасына Овер-сюр-Уаз зиратына жерленді. Дәл Теоның арқасында Ван Гогтың еңбектері сақталып, суретшінің өлімінен кейін жұртшылыққа ұсынылды.
- Өмірінің соңғы айларын Ван Гог Париж маңындағы Овер-сюр-Уаз қалашығында өткізіп, дәрігер Поль Гашенің бақылауымен жетпіс күн ішінде шамамен сексен картина салды. Солардың қатарында Доктор Гашенің портреті мен Овердегі шіркеу секілді туындылар, сондай-ақ өлімді алдын ала сезінудің символы ретінде жиі түсіндірілетін Қарғалар ұшқан бидай алқабы атты соңғы картинасы бар. 1890 жылдың 27 шілдесінде Ван Гог Овер маңындағы алқапта өз кеудесіне оқ атқан, бірақ сол сәтте қайтыс болмай, қонақүйге қайта оралып, екі күннен кейін ағасы Теоның қасында жан тапсырды. Оның соңғы айтқан сөздері «Қайғылы өмір» болғаны, өмірінің соңына дейін оны терең депрессия мазалағанын көрсетеді.
- Ван Гог ешқашан үйленбеген, бірақ бірнеше қайғылы махаббатты бастан өткерген, олардың ең белгілісі баласы бар жезөкше Сиен Хорникке деген сезімі еді, ол тіпті оны асырап алуды ойлаған. Ата-анасы мен інісі Тео бұл байланысқа үзілді-кесілді қарсы болып, нәтижесінде қарым-қатынас үзіліп, Ван Гог терең күйзеліске түсті. Кейін ол немере қарындасы Кей Воус-Стрикерге ғашық болып, одан бас тарту алған соң бірнеше күн бойы жаңбыр астында оның үйінің алдында тұрған. Жеке өміріндегі бұл сәтсіздіктер оның жалғыздық пен қоғамнан шеттетілу сезімін күшейтті.
- Ван Гог жапондық укиё-э гравюраларының үлкен жанкүйері болды, олар оның көркемдік стиліне, әсіресе Парижде тұрған кезінде, айтарлықтай әсер етті, сол уақытта ол алты жүзден астам гравюра жинаған. Ол кейбір гравюраларды көшіріп, жапон эстетикасын еуропалық майлы бояу техникасына бейімдеді. Арльдегі гүлдеген бақтар картинасы батыл ракурстар мен жазық түсті кеңістіктерге негізделген жапон композицияларынан тікелей шабыт алды. Жапон мәдениетінің ықпалы Ван Гогтың постимпрессионистік стилінің қалыптасуында шешуші рөл атқарды.
- Сен-Ремидегі психиатриялық ауруханада жатқан кезде Ван Гог бөлмесінің терезелеріндегі арнайы торлар арқылы сурет салған, бұл сол кезеңдегі кейбір картиналарында байқалатын тік сызықтардың себебін түсіндіреді. Апталап созылатын психикалық дағдарыстарға қарамастан, оған аурухана шеберханасында жұмыс істеуге рұқсат беріліп, сол жерде Ирис пен Жұлдызды түн сияқты ең танымал туындыларын салды. Дәрігерлер сурет салуды оның психикалық жағдайын жеңілдететін терапия ретінде қарастырды. Дәл осы кезеңде ол жүз елуге жуық картина жазып, ауыр жағдайда да шығармашылық қуатының ерекше болғанын көрсетті.
- Ван Гог Арльдегі досы Поль Гогеннің үйін безендіру үшін Күнбағыстар сериясындағы он екі картинаны салды, бірақ Гоген ол жерде ұзақ тұрақтамады. Бұл туындылардағы вазадағы гүлдердің саны мен олардың гүлдеу дәрежесі өмірдің гүлденуден солуға дейінгі түрлі кезеңдерін бейнелейді. Зерттеулер Ван Гогтың сары түстің әртүрлі химиялық қосылыстардан алынған реңктерін қолданғанын көрсетіп, кейбір картиналарда түстің әркелкі солуын түсіндіреді. Сериядағы төрт картина Лондон, Мюнхен, Амстердам және Филадельфия мұражайларында сақталған, ал қалғандары жоғалған немесе жойылған.
- Ван Гог көзі тірісінде дерлік танылмай, өлер алдында Қызыл жүзім бағы картинасын ғана төрт жүз франкқа сатқан. Оны бельгиялық Анна Бок сатып алған, ол Ван Гогты танитын суретші Исаак Боктың қарындасы еді. Оның еңбектерінің көпшілігі Теоның Париждегі пәтерінде сақталып, тек аз ғана суретшілер мен сыншыларға белгілі болды. Ван Гог қайтыс болғаннан кейін ғана, Теоның жесірі Йоханна ван Гог-Бонгердің күш-жігерінің арқасында алғашқы көрмелер ұйымдастырылып, суретшінің даңқы арта түсті. Бүгінде оның картиналары әлемдегі ең қымбат туындылардың қатарына жатады, кейбірі жүздеген миллион долларға сатылған.
- Ван Гог өз дәуіріндегі басқа суретшілермен күрделі қарым-қатынаста болды, дегенмен Жорж Сёра, Поль Сезанн және Анри де Тулуз-Лотрек сияқты шеберлердің еңбегін жоғары бағалады. Ол Поль Гогенді ерекше құрметтегенімен, Арльдегі бірлескен өмір олардың өнерге деген көзқарастары мен мінездерінің айырмашылығынан апатпен аяқталды. Ван Гог Монмартрдағы Тамбурен кафесіне жиі барып, жас суретшілермен араласқанымен, мазасыз мінезі мен кедейлігі себепті өзін оқшау сезінді. Оның мұрасын Эмиль Бернар мен Поль Синьяк сияқты суретшілер тек ол қайтыс болғаннан кейін ғана белсенді түрде насихаттай бастады.
- Ван Гог отыздан астам автопортрет жазды, бұл оны өзін ең көп бейнелеген суретшілердің біріне айналдырды, мұның себебі қаржылық шектеулермен қатар, өз болмысын өнер арқылы зерттеуге деген ұмтылыс еді. Автопортреттердің көпшілігі психиатриялық ауруханаларда жатқан кезде салынған, ол кезде модельдерге қол жеткізу мүмкін болмады. Бұл жұмыстарда ол өзін көбіне мұңды кейіпте, бірақ ішкі қайшылық пен шығармашылық қуатты білдіретін өткір көзқараспен бейнеледі. Автопортреттер суретшінің өмірінің әр кезеңіндегі эмоциялық күйін көрсететін бірегей құжатқа айналды.
- Ван Гог өмір бойы денсаулық мәселелерінен зардап шекті, олардың қатарында эпилепсияға ұқсас ұстамалар, бояулардағы қорғасыннан улану және қазіргі дәрігерлер биполярлы немесе шизоаффективті бұзылыс деп санайтын психикалық дерттер бар. Ол психикалық дағдарыс кезінде елестер көріп, ұйқысыздық пен паранойяға ұшырап, ауруханаға жатқызылған. Сонымен қатар асқазан-ішек жүйесінде мәселелер болған, бұл шамадан тыс кофе, темекі және абсент тұтынумен байланысты болуы мүмкін. Теоға жазған хаттарында ол денсаулығының жай-күйін егжей-тегжейлі сипаттап, қазіргі зерттеушілерге оның медициналық тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік берді.
- Амстердамдағы Ван Гог мұражайы суретшінің ең ірі жинағын сақтайды, оның ішінде екі жүзден астам картина, төрт жүз сурет және жеті жүзден аса хат бар. Бұл коллекция Тео қайтыс болғаннан кейін еңбектерді мұраға алған Йоханна ван Гог-Бонгердің еңбегінің арқасында жиналды. Мұражай 1973 жылы ашылып, жыл сайын әлемнің түкпір-түкпірінен келген екі миллионнан астам адамды қабылдайды. Ең танымал экспонаттардың қатарында Күнбағыстар, Картоп жегіштер және бірнеше автопортрет бар.
- Жастық шағында Ван Гог өте діндар адам болып, пастор болуға талпынып, Бельгиядағы шахтёрлер арасында уағызшы болып қызмет атқарды, сол жерде олардың тұрмысын бөлісіп, кедейлікте өмір сүрді. Оның шектен тыс жанқиярлығы шіркеу басшыларының алаңдаушылығын туғызып, мінез-құлқын тым радикалды деп санады. Діни қызметтен бас тартқаннан кейін ол ұйымдасқан діннен алыстағанымен, рухани ізденісін тоқтатпай, өмірдің мәнін өнерден іздеді. Оның көптеген картиналарында, әсіресе Картоп жегіштер сияқты ерте жұмыстарында жасырын діни нышандар байқалады.
- Ван Гог импасто техникасын қолданып, бояуды қалың жағу арқылы туындыларының эмоциялық қарқындылығын жеткізетін бедерлі бет жасады. Қылқалам іздері кенепте айқын көрініп, әсіресе Жұлдызды түн секілді картиналарда қозғалыс пен энергия әсерін тудырады. Бұл әдіс өз заманы үшін жаңашыл болып, ХХ ғасырдағы экспрессионизмнің дамуына ықпал етті. Қазіргі реставраторлар қалың бояу қабаттарын сақтау қиындықтарына тап болып отыр, өйткені олар уақыт өте келе кенептен қабыршақтанып түсуі мүмкін.
- Ван Гог қарапайым адамдардың, жұмысшылардың, шаруалардың және қала тұрғындарының көптеген портретін салды, бұл оның қарапайым халықтың өміріне деген қызығушылығын көрсетеді. Пошташы Жозеф Руленнің портреттер сериясы оның шығармашылығындағы ең танымал циклдердің бірі болып, досын түрлі көңіл күй мен ракурста бейнелейді. Ван Гог модельдеріне көбіне тамақ немесе аздаған ақша төлеген, себебі өзі де жоқшылықта өмір сүрді. Бұл портреттер психологиялық тереңдігімен және суретшінің модельдеріне деген жанашырлығымен ерекшеленеді.
- Ван Гогтың соңғы тұрған жері Овер-сюр-Уаздағы Раву қонақүйі суретшінің өмірінің соңғы күндеріне арналған мұражай ретінде келушілерге ашық. Ол тұрған және қайтыс болған бесінші бөлмеде сол дәуірдің интерьері мен жиһазы сақталған. Жақын маңда оның өзін-өзі өлтіргені болжанатын алқап орналасқан, дегенмен кейбір заманауи зерттеушілер бұл оқиға жазатайым жағдай немесе тіпті кісі өлтіру болуы мүмкін деген нұсқаларды алға тартады. Бұл орын Ван Гог шығармашылығына табынушылар үшін әлемнің түкпір-түкпірінен келетін қасиетті мекенге айналған.
Бұл таңғаларлық деректер Ван Гогтың данышпандық пен терең адамдық әлсіздікті қатар ұштастырған күрделі тұлғасын толық ашып көрсете алмайды. Оның өміріне қатысты қызықты мәліметтер ұлы өнердің көбіне жеке азап пен ішкі күрестен туындайтынын еске салады. Сіз оның шығармашылық жолының қаншалықты қысқа болғанын және көзі тірісінде бүгінгі даңқпен салыстырғанда қаншалықты аз мойындалғанын білмеуіңіз мүмкін. Ван Гогтың мұрасы нағыз өнердің авторының өлімінен де, уақыттың өзгерісінен де асып түсіп, адамзат эмоцияларының әмбебап тіліне айналатынын дәлелдейтін қуатты куәлік болып қала береді.
