Клод Моне әлемдік өнер тарихындағы ең көрнекті тұлғалардың бірі болып қала береді, оның есімі импрессионизм ұғымымен және жарық пен түсті қабылдаудағы төңкеріспен тығыз байланысты. Бүгінде ондаған миллион долларға бағаланатын туындылардың авторы болған бұл суретшінің ұзақ жылдар бойы кедейшілікте өмір сүріп, ресми көркем орта тарапынан қатаң сынға ұшырағанын сіз білмеуіңіз мүмкін. Бұл қызықты деректер сізге қылқаламның данышпан шеберін ғана емес, кескіндеменің мәнін түбегейлі өзгерткен ерекше дүниетанымы бар адамды да таныстырады. Біз Моне өмірі мен шығармашылығына үңіліп, табиғаттың бір сәттік әсерлерін мәңгілік шедеврлерге қалай айналдырғанын ашамыз. Суретшінің карикатура салушыдан Франциядағы ең әйгілі бақтардың бірін жасаушыға дейінгі таңғаларлық жолын білуге дайын болыңыз.
- Клод Моне 1840 жылғы 14 қарашада Парижде дүниеге келген, алайда балалық шағын Нормандия жағалауындағы Гавр қаласында өткізген, онда оның әкесі азық-түлік дүкенін ұстаған. Ерте жастан ол сурет салуға қабілетін көрсетіп, танымал қала тұрғындарының карикатураларын салып, оларды бірнеше франкқа сатып жүрген. Дәл осы Гаврда ол суретші Эжен Буденмен танысып, студияда емес, ашық аспан астында сурет салуға кеңес алған. Бұл кездесу Моненің өмір жолын түбегейлі өзгертіп, болашақ импрессионизмнің негізін қалады.
- Суретшінің толық аты Оскар-Клод Моне болған, алайда ол өз еңбектеріне тек Клод Моне деп қол қойған, Оскар есімін актерлік кәсіппен байланыстырып, құрметтемеген. Әкесі оның кәсіпкер болғанын қалап, өнерді уақыттың бос шығыны деп санаған. Моне ұзақ уақыт бойы анасының қаржылық қолдауына сүйеніп, әкесінің қарсылығына қарамастан шығармашылықпен айналысқан. 1857 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін ғана ол мойындалу жолындағы күресте өз күшіне толықтай сенуге мәжбүр болды.
- Импрессионизм атауы 1872 жылы салынған Моне картинасынан пайда болды, ол 1874 жылы суретшілер тобының алғашқы бірлескен көрмесінде көрсетілген. Сыншы Луи Леруа бұл туындыны газетте келемеждеп, тек әсерді бейнелейтін суретшілерді кемсіту мақсатында импрессионистер деп атаған. Уақыт өте келе бұл атауды суретшілердің өздері қабылдап, ол тұтас бір көркемдік ағымның атауына айналды. Аталған картина бүгінде Париждегі Мармоттан-Моне музейінде сақтаулы.
- Моне бір мотивті тәуліктің әртүрлі мезгілінде және әрқилы ауа райында бейнелейтін картиналар сериясын жасаудың бастамашысы болды. Оның ең танымал топтамаларына Пішен үйінділері, Руан соборы, Лондон парламенті және Живернидегі Жапон көпірі жатады, олардың әрқайсысы ондаған туындыдан тұрады. Руан соборы сериясы үшін Моне ғибадатханаға қарсы бөлме жалдап, екі жыл бойы оны түрлі уақытта суреттеген. Бұл тәсіл жарықтың тіпті ең ірі нысандарды қалай өзгертетінін көрсетуге мүмкіндік берді.
- 1890 жылы Моне Парижден жетпіс шақырым жерде орналасқан Живерни ауылынан үй сатып алып, болашақ картиналары үшін арнайы су бағын жасады. Ол жерді қазып, әлемнің түкпір-түкпірінен экзотикалық өсімдіктер әкеліп, Эпт өзенінен су тартуға жергілікті биліктен рұқсат алған. Бұл бақта Египеттен, Бразилиядан және басқа елдерден әкелінген сирек тұңғиық гүлдер өсірілді, олар оның кеш кезеңдегі басты тақырыбына айналды. Қазіргі таңда бұл бақ Франциядағы ең танымал туристік орындардың бірі болып саналады.
- Моне екі рет үйленген, оның бірінші әйелі Камилла Донсье көптеген ерте картиналарында бейнеленген, соның ішінде әйгілі Серуен туындысы да бар. Камилла 1879 жылы отыз екі жасында жатыр қатерлі ісігінен қайтыс болып, суретшіні екі кішкентай ұлымен қалдырған. Оның қазасынан кейін Моне Камилланы өлім аузында бейнелеген ең әсерлі туындыларының бірін салды. Кейін ол досы әрі меценаты Эрнест Гошеденің жесірі Алиса Гошеге үйленіп, өмірінің соңына дейін бірге болды.
- Қартайған шағында Моне катаракта дертіне шалдығып, көру қабілеті нашарлап, түстерді қабылдауы өзгерді, картиналарында қызыл және қызғылт реңктер басым бола бастады. Дәрігерлер операция жасауға кеңес бергенімен, ол ұзақ уақыт бойы сурет салу қабілетінен айырылып қаламын деп қорықты. 1923 жылы, сексен үш жасында жасалған операциядан кейін Моне ультракүлгін спектрді көре бастады, бұл оның түске деген көзқарасын өзгертті. Операциядан кейін салынған Тұңғиықтар сериясындағы соңғы ірі полотнолар абстрактілі сипатқа ие болып, абстрактілі экспрессионизмнің бастауы ретінде қарастырылады.
- Моне жапон мәдениетінің үлкен жанкүйері болып, өмір бойы укиё-э гравюраларының бай коллекциясын жинаған. Ол Живернидегі бағында жапон көпірін тұрғызып, оны өз картиналарының тақырыбына айналдырды. Жапон гравюралары оның композицияларына, көру бұрыштарына және бос кеңістікті қолдануына айтарлықтай әсер етті. Моне Жапонияда болмағанымен, гравюралар арқылы бұл елдің өзіндік бейнесін қалыптастырды.
- 1870–1871 жылдардағы франко-прусс соғысы кезінде Моне отбасымен бірге Лондонға қоныс аударып, сол жерде Камиль Писсарро және дилер Поль Дюран-Рюэльмен танысты. Лондонда ол алғаш рет Джозеф Мэлфорд Тёрнердің картиналарын көріп, тұман мен жарықты бейнелеу тәсілінен зор әсер алды. Францияға оралған соң Аржантёйде тұрып, Сена жағасында салынған картиналар сериясын жасады. Бұл кезең импрессионизмнің дамуына шешуші ықпал етті.
- Моне дарынды суретші ғана емес, сонымен қатар өмірінің соңына дейін Живернидегі бағын өзі жоспарлап, күтіп-баптаған шебер бағбан болды. Ол экзотикалық өсімдіктерді өсіру тәсілдерін білу үшін әлемнің түкпір-түкпіріндегі ботаниктермен хат жазысып отырған. Бағы француз гүл бағы және жолдың ар жағындағы тұңғиықтары бар су бағы болып екіге бөлінді. Моне өзін сурет үшін бағбан, ал бағбандық үшін суретші болдым деп айтқан.
- Моне тұңғиық гүлдері бейнеленген екі жүзден астам картина жасап, бұл серия шығармашылығының соңғы отыз жылын қамтыды. Ол үлкен полотнолармен жұмыс істеу үшін Живерниде солтүстікке қараған терезесі бар кең студия салдырды. Өмірінің соңғы жылдарында Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі татулықтың белгісі ретінде Францияға сыйлауды көздеген үлкен паннолар циклін жасады. Бұл туындылар бүгінде арнайы салынған музейде көрсетіледі.
- Бүгінде Моне ең қымбат суретшілердің бірі саналса да, тірі кезінде ол жиі қаржылық қиындық көріп, еңбектерін өте арзан бағамен сатуға мәжбүр болды. 1870 жылдары оның отбасы аштыққа ұшырап, әйелі Камилла дұрыс тамақ пен медициналық көмектің жоқтығынан ауырды. Тек 1890 жылдары көрмелерінің табысы мен Дюран-Рюэльдің қолдауы арқасында ғана оның жағдайы түзелді. 1926 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана оның картиналарының бағасы күрт өсе бастады.
- Моне Пьер-Огюст Ренуар сияқты көптеген импрессионистермен жақын дос болды және жастық шағында олар бірге ашық аспан астында сурет салған. 1874 жылы Ренуар, Сислей және Писсарромен бірге алғашқы тәуелсіз көрмені ұйымдастырып, импрессионизмнің тууына себепкер болды. Бір пейзажды қатар отырып салса да, әрқайсысының көзқарасы бөлек болған. Бұл достық елу жылдан астам уақытқа созылды.
- 1868 жылы бірінші ұлы Жан дүниеге келгеннен кейін және қаржылық қиындықтар салдарынан Моне терең күйзеліске түсіп, тіпті өзін Сена өзеніне тастауға әрекет жасаған. Досы әрі меценаты Эрнест Гошеде оған қаржылай көмек көрсетіп, шығармашылығын жалғастыруына мүмкіндік берді. Бұл кезең суретшінің өміріндегі бетбұрыс сәтке айналды. Дәл осы дағдарыстан кейін ол ең үздік ерте еңбектерін дүниеге әкелді.
- Моне түтікшедегі дайын бояуларды алғаш қолданған суретшілердің бірі болды, бұл оған ашық ауада еркін жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бұл жаңалық импрессионизмнің дамуына үлкен серпін беріп, жарық пен түстің сәттік өзгерістерін тез бейнелеуге жол ашты. Ол кейде суда тұрған қайықта отырып, палитрасын қолына ұстап сурет салған. Ашық кеңістікте жұмыс істеуге деген адалдығы кескіндеме ұғымын түбегейлі өзгертті.
- Өмірінің соңғы жылдарын Моне Францияға бейбітшілік нышаны ретінде арнамақ болған үлкен тұңғиық панноларын жасауға арнады. Көру қабілеті нашарлағанына қарамастан, ол арнайы студияда жұмысын тоқтатпады. Суретші 1926 жылғы 5 желтоқсанда сексен алты жасында қайтыс болып, Живернидегі жергілікті зиратқа жерленді. Өсиеті бойынша оның үйі, бағы және бірнеше картинасы мемлекетке берілді, ал паннолар Париждегі Оранжерида орнатылды.
- Моненің төрт ұлы болған, Камилладан туған Жан мен Мишель және Алиса Гошеденің екі асыранды ұлы. Жан суретші атанса да, әкесіндей даңққа жетпеді, ал Мишель Клод Моне қорының басшысы болып, әке мұрасын сақтауға үлес қосты. Моне тығыз шығармашылық жұмысына қарамастан, қамқор әке болды және балаларын жиі бейнелеген. Әткеншектегі Жан Моне картинасы өнер тарихындағы ең танымал балалар бейнесінің бірі саналады.
- Живернидегі Моне үйі мен бақтары 1980 жылы Клод Моне қорының күшімен қайта қалпына келтіріліп, келушілерге ашылды. Бақтар суретшінің эскиздері мен сол кезеңдегі фотосуреттер негізінде қалпына келтірілді. Қазір бұл Франциядағы ең көп баратын музей кешендерінің бірі болып табылады. Мұнда тұңғиықтары бар су бағы мен суретшінің жеке заттары сақталған үйін көруге болады.
Бұл деректер Клод Моне тұлғасының көпқырлылығын толық ашпаса да, оның данышпан суретші ғана емес, табиғатты терең зерттеген, адал дос әрі шабытты бағбан болғанын көрсетеді. Оның өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер қарапайым көріністерді шексіз шабыт көзіне айналдыруға болатынын дәлелдейді. Импрессионизмнің келемеж атаудан әлемдегі ең ықпалды өнер ағымдарының біріне айналуы Моненің табандылығының нәтижесі болды. Оның мұрасы бір сәттік әсерлерді мәңгілік өнер туындыларына айналдырудың шынайы құдіретін еске салады.
