Көбелектер — бұл әдемілік пен түрленудің белгісі ғана емес, сонымен қатар жәндіктер әлеміндегі ең қызықты жаратылыстардың бірі. Олардың жарқын қанаттары, нәзік ұшуы және күрделі өмірлік циклі мыңдаған жылдар бойы ғалымдар мен қарапайым бақылаушыларды таң қалдырып келеді. Сізге белгісіз болуы мүмкін, кейбір көбелектер мыңдаған шақырымға саяхат жасайды немесе ультракүлгін сәуле арқылы көре алады. 180 мыңнан астам көбелек түрлерінің арасында олардың шын мәнін ашатын сансыз қызықты фактілер жасырынған. Міне, олардың ішіндегі ең әсерлілері.
- Көбелектер қанаттылар отрядына жатады, оған шыбындар да кіреді. «Қанаттылар» атауы олардың қанаттарын қаптаған микроскопиялық түкшелерден шыққан, олар түстер мен оюларды жасайды. Бұл түкшелер тиіскенде оңай түсіп қалады, бірақ дәл олар жаулардан қорғану, камуфляж және температураны реттеуге көмектеседі. Осы түкшелерсіз көбелек қалыпты ұша алмайды немесе табиғатта өмір сүре алмайды.
- Көбелектің өмірлік циклі төрт кезеңнен тұрады: жұмыртқа, құрт, қуыршақ және ересек особь. Құрттың көбелекке айналуы толық метаморфоз деп аталады және табиғаттағы ең таң қаларлық процестердің бірі болып табылады. Қуыршақ ішінде құрттың денесі толығымен еріп кетеді де, одан кейін зачаток клеткаларынан жаңа организм құрылады. Бұл процесс түріне қарай бірнеше күннен бірнеше айға дейін созылуы мүмкін.
- Кейбір көбелектер, мысалы монарх, 4000 шақырымға дейінгі ұзақ миграциялар жасайды. Солтүстік Америкадан шыққан монархтар әр жылы Мексиканың орталық аудандарына қыс өткізу үшін таулы ормандарға ұшып барады. Бұл саяхат бірнеше ұрпақ арқылы жүзеге асады, бірақ күзде туылған соңғы ұрпақ әлдеқайда ұзақ өмір сүріп, көктемде Солтүстікке қайтады. Мұндай навигация қабілеті көптеген зерттеушілер үшін әлі күнге дейін жұмбақ болып қала береді.
- Көбелектердің күрделі көздері мыңдаған жеке линзалардан тұрады және олар ультракүлгін сәулені көре алады. Гүлдер адамға қарағанда оларға басқаша көрінеді, себебі көптеген өсімдіктер нектарға жол көрсететін ультракүлгін «қону жолағын» иеленеді. Бұл көбелектерге күрделі жағдайларда тағамды тиімді табуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қанаттардағы ультракүлгін оюлар шағылысу кезінде маңызды рөл атқарады.
- Көбелектер тілімен емес, аяқтарымен дәмін сезеді, себебі дәм рецепторлары дәл сол жерде орналасқан. Көбелек бетке қонған кезде, ол сол бетке жұмыртқа салуға болатынын немесе нектар бар-жоғын бірден анықтайды. Бұл тіршілік үшін өте маңызды, себебі құрттар көбінесе тек белгілі бір өсімдіктермен ғана қоректене алады. Мұндай механизм көбелектерге келесі ұрпақ үшін дәл орын таңдауға көмектеседі.
- Көбелектердің көпшілігі бірнеше апта ғана өмір сүреді, бірақ кейбір ерекшеліктер бар. Мысалы, күзде туылған монарх көбелектері сегіз айға дейін өмір сүре алады. Ал кейбір тропикалық түрлері тек 24 сағат ғана өмір сүреді. Өмір сүру ұзақтығы климатқа, жауларға және тамақтың қолжетімділігіне тәуелді болады.
- Көбелектердің өкпесі жоқ, олар трахея деп аталатын түтікшелер жүйесі арқылы тыныс алады. Ауа кеуде мен құрсақтың жағындағы кішкентай тесіктер — спиракльдер арқылы денеге енеді. Бұл жүйе оттегінің тікелей клеткаларға жетуін қамтамасыз етеді, тыныс алу процесін өте тиімді етеді. Дәл сондықтан көбелектер миниатюралы өлшемдеріне қарамастан белсенді бола алады.
- Көбелектердің қанаттары шын мәнінде мөлдір, ал түс тек түкшелер арқылы пайда болады. Егер қанатты жарыққа ұстатсаңыз, оның шыны секілді екенін көресіз. Түкшелер дәл орналасқан, металл жылтырынан гөрі иридисценциялық эффектке дейінгі оптикалық әсерлерді жасайды. Кейбір түрлердің қанаттары мүлдем түксіз болады, бұл оларды ауада дерлік көрінбейтін етеді.
- Көбелектер өсімдіктердің тозаңдануына маңызды үлес қосады, мұндай процесте бал араларынан кем емес. Олар әдетте ірі, жарқын гүлдерді, әсіресе кешке қатты иіс шығаратындарын қыдырады. Нектар жинай отырып, тозаң олардың аяқтары мен денесіне жабысып, кейін басқа гүлдерге тасымалданады. Көбелектерсіз көптеген жабайы өсімдіктер көбеюге қабілетсіз болар еді.
- Кейбір көбелек түрлерінің еркектері әйелді тарту үшін феромон деп аталатын арнайы иісті заттар бөледі. Бұл заттар қанаттары мен денесіндегі арнайы қапшықтарда түзіліп, ауаға тарайды. Әйелдер бұл иісті бірнеше шақырым қашықтықтан сезе алады. Мұндай механизм тығыз орманда да сәтті шағылысуға кепілдік береді.
- Көбелектер дене температурасын күнге қатысты бағдарлай отырып реттейді. Олар суыққандықтар болғандықтан, ұшу үшін белгілі бір температураға дейін жылынуы керек. Таңертең көбелектер күн сәулесін толық қабылдау үшін қанаттарын жазып отырады. Ал ыстықта, керісінше, қанаттарын тік тұрғызып, қыздырудан сақтанады.
- Жаулардан құтылу үшін улы түрлерді имитациялайтын көбелектер бар. Бұл құбылыс Мюллерлік немесе Бейтстік мимикрия деп аталады. Мысалы, зиянсыз адмирал көбелегі улы монархпен бірдей оюға ие болуы мүмкін. Улы көбелекті бір рет жеп қойған құстар оған ұқсас барлық көбелектерден аулақ болады.
- Көбелектер қатты тамақтан алмайды, себебі олардың сорғыш түтігі тек сұйықты соруға арналған. Олар негізінен нектармен қоректенеді, бірақ шіріген жемістердің шырынын, шықты немесе топырақ пен құмнан еріген минералдарды іше алады. Бұл құбылыс «шаңқау» деп аталады және натрий іздейтін еркектер арасында әсіресе кең тараған.
- Ежелгі мәдениеттерде көбелектер жиі рух, қайта өсу немесе басқа әлемге өту белгісі болды. Грек мифологиясында «психе» сөзі бір мезгілде «рух» пен «көбелек» дегенді білдірді. Жапон мәдениетінде көбелектер қуаныш пен жеңілдікті білдірді, олардың суреті жиі үйлену мерекелеріне арналған безендірулерде қолданылды. Мұндай символикалық мағыналар әлі күнге дейін әлемнің көптеген бөліктерінде сақталуда.
- Әлемдегі ең үлкен көбелек — патша құсқанат, оның қанаттарының созылуы 28 сантиметрге жетеді. Ол Жаңа Гвинеяның тропикалық ормандары мен көрші аралдарда мекендейді. Ең кішкентай көбелек — нанокөбелек-карлық шыбын, оның қанаттарының созылуы тек 2–3 миллиметр ғана. Бұл екі түр бір отряд ішіндегі формалар мен өлшемдердің ғажайып әртүрлілігін көрсетеді.
Көбелектер туралы ғажайып фактілер табиғаттың ең кішкентай жаратылыстарының қаншалықты күрделі және жетілген екенін көрсетеді. Сізге белгісіз болуы мүмкін, әрбір көбелек ұшуы — миллиондаған жылдық эволюция нәтижесі, ал әрбір қанат түсінің өзіндік мақсаты бар. Бұл қызықты фактілер биоәртүрлілікті қорғаудың қаншалықты маңызды екенін еске салады, себебі мұндай нәзік жаратылыстар да планетамыздың денсаулығы үшін маңызды рөл атқарады.
