Шық — біз күнделікті бақылай алатын ең кең таралған және сонымен бірге ең жұмбақ атмосфералық құбылыстардың бірі. Таңертең шөпті, жапырақтарды және өрмекшінің торын жауып тұратын бұл кішкентай су тамшылары ежелден ақындар мен суретшілерді шабыттандырып, ғалымдарды конденсация физикалық процестерін мұқият зерттеуге итермеледі. Сіз білмеген болуыңыз мүмкін, шық өсімдіктер мен жануарлардың өмірін қолдауда, әсіресе планетаның құрғақ аймақтарында өте маңызды рөл атқарады. Бұл табиғи құбылыс туралы таңғажайып фактілер сізге қарапайым су тамшыларының артында жасырынған күрделі физикалық процестер әлемін ашады.
- Шық ауадағы су буының салқындаған беттерде конденсациялану процесі нәтижесінде пайда болады. Бұл беттің температурасы шық нүктесінен төмен түскенде орын алады, яғни ауа су буымен қанығатын температурада. Су молекулалары газ күйінен сұйық күйге ауысып, ұсақ тамшылар түрінде шөгеді. Бұл процесс жер жылуын тез жоғалтатын түнгі және таңғы сағаттарда ең белсенді жүреді.
- Шық нүктесі ауа райын болжау және ауаның жайлылығын анықтау үшін қолданылатын маңызды метеорологиялық көрсеткіш болып табылады. Шық нүктесі ауаның нақты температурасына жақындағанда, ылғалдылық өте жоғары болады және адамдарға ыстықты көтеру қиынға соғады. Метеорологтар 20 градус Цельсийден жоғары шық нүктесін көпшілік адамдар үшін жайсыз деп санайды. Шық нүктесі 24 градустан жоғары болғанда жағдайлар денсаулыққа қауіпті деп есептеледі.
- Шықтың ең көп мөлшері аспан бұлтсыз болатын ашық, желсіз түндерде түседі. Мұндай жағдайларда жер беті жылуды ғарышқа қарқынды шығарып, тез салқындайды. Бұлттылық көрпе сияқты әрекет етіп, жылу сәулеленуінің бір бөлігін жерге қайтарады. Жел де шық түзілуіне кедергі келтіреді, өйткені ол ауаны араластырып, беттердің жеткілікті салқындауына мүмкіндік бермейді.
- Кейбір шөлді жануарлар мен өсімдіктер ұзақ құрғақшылық кезеңінде жалғыз ылғал көзі ретінде шыққа толығымен тәуелді. Намиб шөліндегі қара қоңыз тұманнан шықты жинап, суды жәндіктің аузына тікелей бағыттайтын төмпешіктері бар бірегей қабықша құрылымына ие. Бұл механизм инженерлерді ауадан су жинау технологияларын жасауға шабыттандырды. Шөл өсімдіктері де шық ылғалын барынша сіңіру үшін арнайы бейімделулерге ие.
- Әлемнің кейбір аймақтарында адамдар дәстүрлі түрде шықты ішуге және шаруашылық қажеттіліктері үшін жинайды. Канар аралдарында жергілікті халық ғасырлар бойы тұман мен шықтан ылғалды конденсациялай алатын арнайы ағаштарды пайдаланды. Шықты жинаудың заманауи технологиялары бір түнде бір шаршы метрге 10-15 литрге дейін су бере алатын арнайы торлар мен беттерді қамтиды. Бұл технология құрғақ жағалау аудандары үшін әсіресе өзекті.
- Шық ауыл шаруашылығында маңызды рөл атқарады, түнгі сағаттарда өсімдіктерді қосымша ылғалмен қамтамасыз етеді. Зерттеулер шық кейбір климаттық аймақтарда өсімдіктердің суға деген қажеттілігінің 25-30 пайызына дейін қамтамасыз ете алатынын көрсетеді. Шық әсіресе тамыр жүйесі әлі жеткілікті дамымаған жас өсімдіктер мен көшеттер үшін маңызды. Алайда шамадан тыс шық жапырақтарда саңырауқұлақ ауруларының дамуына ықпал етуі мүмкін.
- Нағыз шық пен гуттация деп аталатын құбылыс арасында айырмашылық бар, бірақ көзге олар бірдей көрінуі мүмкін. Гуттация — бұл тамыр жүйесінің қысымымен жапырақтардың шеттеріндегі арнайы тесіктер арқылы өсімдіктің өзінің су тамшыларын бөлуі. Гуттация тамшылары әдетте жапырақтардың ұштары мен шеттерінде пайда болады, ал шық бүкіл бетті біркелкі жабады. Гуттациялық сұйықтық таза шық суынан айырмашылығы минералды заттар мен органикалық қосылыстарды қамтиды.
- Шықпен жабылған өрмекші торы тек әдемі көрініс ғана емес, сонымен қатар бірегей физикалық қасиеттерді көрсетеді. Өрмекші жіптерінде шық тамшыларын тән өрнектерге тізілуге мәжбүр ететін гидрофильді және гидрофобты бөліктер бар. Ғалымдар су жинауға арналған жаңа материалдар жасау үшін өрмекші торының бұл қасиеттерін зерттейді. Өрмекші торы принципі бойынша жасалған кейбір синтетикалық талшықтар ауадан ылғалды кәдімгі материалдардан үш есе тиімді жинай алады.
- Шық жер бетіне жақын ауа қабатының микроклиматын қалыптастыруда маңызды мәнге ие. Таңертең шықтың булануы жылу энергиясының едәуір мөлшерін алып, ауаның қызуын баяулатады. Бұл процесс атмосфераның төменгі қабаттарындағы температура мен ылғалдылықтың таралуына әсер етеді. Фермерлер ауыл шаруашылығы жұмыстары мен өсімдіктерді бүрку уақытын жоспарлағанда шықтың кебу уақытын ескереді.
- Қоңыржай белдеулерде жылдық орташа шық мөлшері шамамен 10-50 миллиметр жауын-шашынға тең. Атакама шөлі немесе Намибия жағалауы сияқты кейбір жағалау шөлді аудандарында шық пен тұман негізгі ылғал көздері болып табылады. Шық бұл аймақтарда барлық жауын-шашынның 80 пайызына дейін құрауы мүмкін. Бұл ылғал көзі болмаса, осы аумақтардың экожүйелері жай ғана өмір сүре алмас еді.
- Шық құбылысы адамзатқа ежелгі заманнан белгілі болған және көптеген аңыздар мен ертегілерге оранған. Көптеген мәдениеттерде шықты емдік қасиеттері бар қасиетті зат деп санаған. Орта ғасыр алхимиктері мамыр шығын жинап, оның ерекше тіршілік күші бар деп сенген. Кейбір халықтық дәстүрлер жастық пен сұлулықты сақтау үшін шықпен жуынуды ұсынған.
- Металл беттерінде шықтың түзілуі коррозияға және жабдықтың зақымдануына әкелуі мүмкін. Инженерлер сыртқы құрылымдар мен электронды жабдықтарды жобалағанда бұл факторды ескереді. Шықтың әсерінен қорғау үшін арнайы коррозияға қарсы жабындар мен гидрофобты материалдар қолданылады. Авиация өнеркәсібі ұшақтардың маңызды бөлшектерінде шық түзілуінің алдын алуға ерекше көңіл бөледі.
- Автокөліктер мен үй терезелерінің шынысындағы шық табиғи беттердегідей принцип бойынша түзіледі. Шыныға тұман басу жылы ылғалды ауа суық бетпен жанасқанда орын алады. Заманауи технологиялар шыныны жылыту мен конденсаттың түзілуіне жол бермейтін арнайы жабындарды қамтиды. Гидрофобты жабындар тамшыларды беттен домалатып, көрінуді нашарлатпайды.
- Ғалымдар климаттың өзгеруін және планетаның су айналымын бақылау үшін шық өлшемдерін пайдаланады. Шық мөлшері мен таралуындағы өзгерістер жаһандық климаттық ығысуларды көрсетуі мүмкін. Дросометрлер деп аталатын арнайы аспаптар шық мөлшерін дәл өлшеуге мүмкіндік береді. Жерсерік бақылаулары үлкен аумақтарда шық түзілуін қадағалауға көмектеседі.
- Шық ауа ластануының және қоршаған орта сапасының көрсеткіші бола алады. Шық тамшылары атмосферадан газдар мен бөлшектерді ерітіп, ластаушы заттарды жинақтайды. Шықтың химиялық құрамын талдау белгілі бір жердегі ауа ластану деңгейін бағалауға мүмкіндік береді. Қышқыл шық, қышқыл жаңбырлар сияқты, өсімдіктер мен құрылыс материалдарын зақымдауы мүмкін.
- Фотографтар таңғы шықты табиғаттың керемет макросуреттерін түсіру мүмкіндігі үшін бағалайды. Шық тамшылары бірегей оптикалық эффектілер мен шағылысулар жасайтын миниатюралық линзалар ретінде әрекет етеді. Шықты түсірудің ең жақсы уақыты — күн ылғалды булатпай тұрған таң атқаннан кейінгі алғашқы сағаттар. Кәсіби фотографтар шық тамшыларының әдемілігін ерекшелеу үшін арнайы жарықтандыруды пайдаланады.
- Кейбір жәндіктер шықты тек ішу үшін ғана емес, сонымен қатар жылу реттеу және жыртқыштардан қорғану үшін де пайдаланады. Аралар мен басқа жәндіктер ыстық күндері ұяларды салқындату үшін шық жинайды. Ұсақ жәндіктер судың беттік керілуіне байланысты шық тамшыларында тұрып қалуы мүмкін. Жыртқыш жәндіктер кейде ішуге келетін жемтікті күтіп, шық тамшыларының жанында аңдиды.
- Шық патогенді саңырауқұлақтар үшін қолайлы жағдай жасай отырып, кейбір өсімдік ауруларының таралуына әсер етеді. Жапырақтардың ылғалды күйде ұзақ болуы ұнтақты шық және басқа аурулармен жұқтыру қаупін арттырады. Бағбандар өсімдіктерді таңертең суаруды ұсынады, сонда жапырақтар кешке дейін құрғауға үлгереді. Отырғызуды дұрыс жоспарлау ауаның жақсы айналуын және шықтың тезірек кебуін қамтамасыз етеді.
Шық туралы таңғажайып фактілер бұл қарапайым көрінетін табиғи құбылыстың қаншалықты күрделі және көпқырлы екенін көрсетеді. Шөлдерде тіршілікті қолдаудан бастап су жинаудың заманауи технологияларына әсер етуге дейін — шық ғалымдарды таңғалдыруды және өнертапқыштарды шабыттандыруды жалғастыруда. Бұл қызықты мәліметтер бізге табиғаттың барлық элементтерінің тығыз өзара байланысы мен планетамызда тіршіліктің болуы үшін ең кішкентай су тамшыларының маңыздылығын еске салады.
