Ciekawostki o Iwanie Mazepie

Iwan Mazepa to jedna z najwybitniejszych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych postaci w historii Ukrainy, której życie było pełne dramatycznych zwrotów losu. Ten hetman Wojska Zaporoskiego rządził Ukrainą przez ponad dwie dekady i pozostawił niezatarte piętno w kulturalnym oraz politycznym życiu narodu. Jego postać inspirowała najwybitniejszych europejskich poetów, kompozytorów i malarzy przez całe stulecia. Fascynujące fakty o Iwanie Mazepie odsłaniają złożony świat epoki kozackiej oraz walki o ukraińską państwowość. Wiele niezwykłych szczegółów z życia tej legendarnej postaci, która na zawsze zmieniła bieg ukraińskiej historii, może być mało znanych.

• Iwan Mazepa urodził się 20 marca 1639 roku we wsi Mazepynci na Kijowszczyźnie w rodzinie prawosławnej szlachty. Jego ojciec, Adam-Stepan Mazepa, był podczaszyną czihryńskim i oddanym zwolennikiem hetmana Bohdana Chmielnickiego. Matka, Maryna Mokijewska, pochodziła z wpływowego rodu kozackiego. Rodzina posiadała rozległe majątki ziemskie na Lewobrzeżnej Ukrainie.
• Mazepa zdobył znakomite wykształcenie europejskie, co wśród ówczesnej ukraińskiej szlachty należało do rzadkości. Kształcił się w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, a następnie w kolegium jezuickim w Warszawie. Młody Mazepa studiował również w Niemczech, we Włoszech i w Niderlandach. Biegle posługiwał się łaciną, językiem polskim, niemieckim, włoskim oraz francuskim.
• Karierę rozpoczął jako paź na dworze króla Polski Jana II Kazimierza. Podczas służby wykonywał misje dyplomatyczne i zdobywał doświadczenie w życiu dworskim. Istnieje legenda o jego romantycznych przygodach na polskim dworze, które rzekomo zmusiły go do opuszczenia służby. Historia ta później zainspirowała wielu europejskich pisarzy i artystów.
• Iwan Mazepa został hetmanem Ukrainy w 1687 roku przy poparciu rządu moskiewskiego. Wybrano go na radzie kozackiej w Kołomaku po usunięciu hetmana Iwana Samojłowycza. Mazepa sprawował władzę w Hetmańszczyźnie przez rekordowe 22 lata, co stanowi najdłuższy okres panowania wśród wszystkich hetmanów. W tym czasie wzmocnił władzę centralną i rozwijał ukraińską państwowość.
• Mazepa należał do najbogatszych ludzi ówczesnej Europy i był najhojniejszym mecenasem kultury ukraińskiej. Z jego funduszy wzniesiono lub odrestaurowano ponad 20 cerkwi i klasztorów. Finansował także budowę Wielkiej Dzwonnicy Ławry Kijowsko-Peczerskiej. Łączna wartość jego darowizn na cele religijne i edukacyjne szacowana jest na miliony ówczesnych złotych.
• Styl architektoniczny, który rozkwitł za czasów Mazepy, nazwano barokiem ukraińskim lub mazepińskim. Łączył on europejskie elementy barokowe z tradycyjną architekturą ukraińską. Do najznamienitszych przykładów należą sobór św. Mikołaja w Niżynie oraz cerkiew Wszystkich Świętych nad bramą Ławry Kijowsko-Peczerskiej. Barok mazepiński stał się symbolem kulturowego odrodzenia Ukrainy.
• Mazepa założył drukarnię w Czernihowie i aktywnie wspierał rozwój piśmiennictwa. Z jego inicjatywy wydano liczne dzieła teologiczne, historyczne i edukacyjne. Finansował Akademię Kijowsko-Mohylańską oraz zapewniał stypendia dla studentów. Hetman osobiście gromadził rzadkie księgi i manuskrypty do swojej biblioteki.
• W 1700 roku car Piotr I odznaczył Mazepę Orderem Świętego Andrzeja Apostoła. Mazepa został drugą osobą w historii, która otrzymała to najwyższe odznaczenie Imperium Rosyjskiego. Pierwszym kawalerem orderu był sam Piotr I, wyróżniony przez swoich współpracowników. Później car publicznie pozbawił Mazepę tego odznaczenia i ogłosił go zdrajcą.
• W 1708 roku Mazepa zawarł tajny sojusz ze szwedzkim królem Karolem XII. Dążył do wyzwolenia Ukrainy spod panowania moskiewskiego i przywrócenia jej niezależności. Podczas wojny północnej przeszedł na stronę Szwecji wraz z częścią wojsk kozackich. Ten krok na zawsze zmienił jego miejsce w historii i stał się przyczyną wielowiekowych sporów.
• Po przejściu Mazepy na stronę Szwedów Piotr I rozkazał zniszczyć hetmańską stolicę Baturyn. Wojska moskiewskie pod dowództwem Aleksandra Mienszykowa dokonały masakry ludności miasta jesienią 1708 roku. Według różnych szacunków zginęło od kilku do piętnastu tysięcy mieszkańców. Tragedia baturyńska stała się jedną z najbardziej przerażających kart w historii Ukrainy.
• Rosyjska Cerkiew Prawosławna obłożyła Mazepę anatemą w listopadzie 1708 roku. Kara ta była bezprecedensowa i miała symbolizować całkowite odrzucenie hetmana. Anatemę ogłaszano corocznie w cerkwiach rosyjskich aż do 1917 roku. Ukraiński Kościół Greckokatolicki zdjął anatemę z Mazepy w 2007 roku.
• Bitwa pod Połtawą 27 czerwca 1709 roku stała się punktem zwrotnym w losach Mazepy i Ukrainy. Wojska szwedzko-ukraińskie poniosły druzgocącą klęskę w starciu z armią rosyjską. Mazepa wraz z Karolem XII został zmuszony do ucieczki na terytorium Imperium Osmańskiego. Starcie to zadecydowało o dominacji Rosji w Europie Wschodniej na kolejne stulecia.
• Iwan Mazepa zmarł 2 października 1709 roku w mołdawskim mieście Bendery, znajdującym się wówczas na terytorium Imperium Osmańskiego. Przyczyną śmierci była choroba serca, spotęgowana stresem i ucieczką. Hetmana pochowano w klasztorze św. Jerzego w Gałaczu na obszarze dzisiejszej Rumunii. Dokładne miejsce jego pochówku z czasem uległo zapomnieniu.
• Postać Mazepy inspirowała wielu europejskich twórców do stworzenia arcydzieł światowej sztuki. Lord Byron napisał poemat „Mazepa” w 1819 roku, który zdobył ogromną popularność. Wiktor Hugo oraz Aleksander Puszkin również poświęcili mu swoje utwory. Ferenc Liszt skomponował poemat symfoniczny „Mazepa”, a Piotr Czajkowski stworzył operę o tym samym tytule.
• Liczni europejscy malarze przedstawiali Mazepę na swoich płótnach. Do najbardziej znanych należą dzieła Théodore’a Géricaulta, Horace’a Verneta oraz Eugène’a Delacroix. Popularnym motywem stała się legenda o młodym Mazepie przywiązanym do dzikiego konia. Utwory te uczyniły go jednym z najbardziej rozpoznawalnych Ukraińców w Europie XIX wieku.
• Mazepa pozostawił po sobie kilka utworów poetyckich napisanych w języku ukraińskim. Najbardziej znanym jest wiersz „Duma” lub „Wszyscy szczerze pragną pokoju”, odzwierciedlający jego filozoficzne rozważania. Poezja ta świadczy o wysokiej kulturze literackiej hetmana. Twórczość Mazepy stanowi ważną część ukraińskiego dziedzictwa literackiego.
• Hetman Mazepa stworzył potężną armię kozacką i zmodernizował ją według wzorców europejskich. Wprowadził regularne wypłaty żołdu dla Kozaków oraz poprawił ich uzbrojenie. Zbudował także szereg twierdz w celu obrony ziem ukraińskich. Reformy wojskowe zwiększyły zdolności bojowe wojsk kozackich.
• Osobisty herb Mazepy zawierał wizerunek krzyża i półksiężyca. Było to połączenie symboli rodowych z nowymi elementami. Hetman używał go na oficjalnych dokumentach, monetach oraz budowlach. Herb Mazepy można zobaczyć na wielu cerkwiach wzniesionych z jego funduszy.
• Portret Mazepy widnieje na banknocie o nominale 10 hrywien. Banknot ten wprowadzono do obiegu w niepodległej Ukrainie jako hołd dla wielkiego hetmana. Mazepa jest jednym z nielicznych historycznych przywódców uhonorowanych na ukraińskich pieniądzach. Jego wizerunek symbolizuje walkę o niepodległość Ukrainy.
• Pomniki Iwana Mazepy stoją w wielu miastach Ukrainy oraz poza jej granicami. Najbardziej znane monumenty znajdują się w Kijowie, Połtawie, Czernihowie i Gałaczu. W 2009 roku odsłonięto pomnik w szwedzkim mieście Karlskrona. Upamiętnienia te świadczą o uznaniu roli Mazepy w historii Ukrainy.

Niezwykłe fakty o Iwanie Mazepie ukazują skalę tej wybitnej osobowości, łączącej w sobie talent męża stanu, mecenasa kultury i wojownika. Jego życie pozostaje przykładem walki o ukraińską niezależność oraz tożsamość kulturową. Dziedzictwo Mazepy nadal inspiruje Ukraińców i budzi zainteresowanie badaczy na całym świecie. Postać hetmana na zawsze pozostanie symbolem ukraińskiej tradycji państwowej i dążenia do wolności.