Конфуцианствоны көбінесе ежелгі дін деп қабылдайды дегенмен шын мәнінде бұл Шығыс Азия мәдениетін қалыптастырған терең философиялық жүйе. Конфуцийдің ілімі екі мың жылдан астам уақыт бойы миллиардтаған адамдарға әсер етіп қазіргі заманда да өз маңызын жоғалтқан жоқ. Сіз білмеген боларсыз тәрбие мен этиканың осы қағидаттары бүгінде де көптеген халықтардың күнделікті өміріне еніп жатқанын. Бұл жинақта біз осы бірегей ілімнің мәнін ашатын таңқаларлық деректерді қарастырамыз. Бұл таңғажайып фактілер адамзат тарихындағы ең ықпалды философиялардың бірін жақсырақ түсінуге көмектеседі.
- Конфуцианствоның негізін қалаушы біздің заманымызға дейінгі бес жүз елу бірден төрт жүз жетпіс тоғыз жыл аралығында ежелгі Қытайда өмір сүрген. Оның шын есімі Кун Цю болған ал Конфуций атауы Батыста таралған латындандырылған нұсқасы болып табылады. Ол Көктем мен Күз дәуірінде дүниеге келген бұл кезеңде Қытай саяси тұрақсыздық пен үздіксіз соғыстарды бастан кешірді. Дәл осы күрделі уақыт ойшылды үйлесім мен қоғамның адамгершілік жаңғыру жолдарын іздеуге итермеледі.
- Ілімнің негізгі көзі Лунь Юй немесе Сөздер мен пікірлер кітабы болып саналады ол ұстаз қайтыс болғаннан кейін шәкірттері тарапынан құрастырылған. Бұл мәтін Конфуцийдің ізбасарларымен диалогтарын қамтиды және оның этикалық жүйесінің негізгі қағидаттарын ашады. Кітап жиырма бөлімнен тұрады және олардың әрқайсысы өмір мен басқарудың жеке аспектілеріне арналған. Империялық Қытайда білім алуды көздеген әрбір адам үшін бұл еңбекті зерттеу міндетті болды.
- Ілімнің орталық тұжырымдамаларының бірі жэнь болып табылады бұл адамгершілік мейірімділік немесе гуманизм деп аударылады. Бұл ұғым адамдарды бір-біріне өзіне қарағандай құрмет пен жанашырлықпен қарауға шақырады. Конфуций жэньді дамыту әділетті және тұрақты қоғам құрудың негізі деп санады. Осы қасиетсіз адамдар мен мемлекеттер арасында шынайы үйлесімге жету мүмкін емес.
- Философияда ли немесе рәсім маңызды рөл атқарады бұл адамның әртүрлі өмірлік жағдайлардағы мінез-құлқын реттейді. Бұл тек діни рәсімдер ғана емес сонымен қатар этикет сыпайылық және әлеуметтік қарым-қатынас ережелері. Лиді сақтау күнделікті өмірде тәртіпті сақтауға және қақтығыстардан аулақ болуға көмектеседі. Конфуций ішкі шынайылық сыртқы нормаларды сақтаумен үйлесуі керектігін атап өтті.
- Сяо немесе ұлдың құрметі тұжырымдамасы конфуциандық этика мен отбасылық қарым-қатынастар үшін іргелі болып табылады. Ол балалардан ата-аналарына құрмет көрсетуді қартайған шағында оларға қамқорлық жасауды және ата-бабалардың жадын сақтауды талап етеді. Бұл қағидат қоғамда жасы үлкендерге және лауазымы жоғары адамдарға қарым-қатынасқа да таралады. Отбасы мемлекеттің негізі болып саналады сондықтан берік отбасылық байланыстар елдің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
- Ілім адамдардың әлеуметтік құрылымы мен адамгершілік міндеттерін анықтайтын бес негізгі қарым-қатынас түрін сипаттайды. Бұл билеуші мен бағынушы әке мен бала күйеу мен әйел аға мен іні сондай-ақ достар арасындағы қарым-қатынас. Осы байланыстардың әрқайсысы өзара құрмет пен жауапкершіліктің ережелеріне ие. Осы қарым-қатынастардағы үйлесім бүкіл қоғамның бейбітшілігі мен гүлденуін қамтамасыз етеді.
- Конфуциандық тұлғаның идеалы цзюньцзы деп аталады бұл асыл адам немесе игілікті жан дегенді білдіреді. Мұндай адам өзін-өзі жетілдіруге ұмтылады адамгершілік қағидаттарға сәйкес әрекет етеді және басқаларға үлгі болады. Цзюньцзы жеке пайдамен емес әділеттілік пен қоғам алдындағы борышпен басшылық етеді. Бұл мәртебеге жету өзімен үнемі жұмыс істеуді және классикалық мәтіндерді терең зерттеуді талап етеді.
- Конфуций шәкірттерін олардың әлеуметтік шығу тегі мен байлығына қарамастан қабылдаған алғашқы ұстаздардың бірі болды. Ол білім оқуға және дамуға ниеті бар әрбір адам үшін қолжетімді болуы керек деп сенді. Бұл тәсіл Қытайда мың жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеген мемлекеттік емтихандар жүйесінің негізін қалады. Осының арқасында қарапайым отбасылардан шыққан талантты адамдар мемлекетте жоғары лауазымдар мен ықпалға ие бола алды.
- Бес канондық кітап немесе Уцзин конфуциандық әдебиеттің негізі болып табылады және тарихи поэтикалық және философиялық еңбектерді қамтиды. Бұл жинаққа Өзгерістер кітабы Әндер кітабы Рәсімдер кітабы Көктем мен күз жылнамасы және Тарих кітабы кіреді. Бұл мәтіндерді қытайлық зиялылар ұрпақтары зерттеді және империя элитасының дүниетанымын қалыптастырды. Олар ежелгі заман даналығын және мемлекетті дұрыс басқару жөніндегі нұсқауларды қамтиды.
- Конфуцианство Қытай шекарасынан тыс жерлерге таралып Корея Жапония Вьетнам және аймақтың басқа елдерінің мәдениетіне айтарлықтай әсер етті. Бұл мемлекеттерде ілім қағидаттары жергілікті дәстүрлер мен білім беру жүйелеріне біріктірілді. Ол бүгінге дейін сақталып келе жатқан бірегей шығысазиялық ойлау тәсілі мен әлеуметтік нормаларды қалыптастырды. Осы елдердегі көптеген заманауи құндылықтардың терең конфуциандық түбірі бар.
- Жиырмасыншы ғасырда Қытайдағы мәдени революция кезінде конфуцианство өткеннің қалдығы ретінде қатаң қудалау мен сынға ұшырады. Көптеген ғибадатханалар мен ескерткіштер қиратылды ал классикалық мәтіндерді зерттеуге тыйым салынды. Дегенмен бұл кезең аяқталғаннан кейін ілімге деген қызығушылық қайта жанданды және ол мәдени мұраның маңызды бөлігіне айналды. Бүгінде Қытай үкіметі конфуцианствоны ұлттық бірегейліктің негізі ретінде зерттеуді қолдайды.
- Конфуциандық ғибадатханалар немесе кунмяо ойшылдың жадын құрметтеу және діни қызметтер емес білім беру шараларын өткізу орындары болып табылады. Бұл кешендерде жиі ата-бабалар мен ұстаздарды құрметтеу рәсімдері өткізіледі бұл білімнің маңыздылығын көрсетеді. Ең танымал ғибадатхана Конфуцийдің туған жері Цюйфу қаласында орналасқан мұнда бірегей сәулет ескерткіштері сақталған. Бұл орындар ежелгі даналыққа қол жеткізгісі келетін мыңдаған зияратшылар мен туристерді тартады.
- Атауларды түзеу қағидаты әрбір зат пен лауазым өз атауы мен мәніне сәйкес келуі керек деп тұжырымдайды. Бұл билеуші шынайы билеуші сияқты ал әке шынайы әке сияқты әрекет етуі керек дегенді білдіреді тәртіпті сақтау үшін. Сөздер мен шындық сәйкес келмегенде шатасу және әлеуметтік тұрақсыздық туындайды. Конфуций рөлдер мен міндеттерді нақты анықтау үйлесімді қоғамның кілті деп санады.
- Музыка мен поэзия конфуциандық тәрбиеде мінез-құлық пен эмоциялық тепе-теңдікті қалыптастыру құралы ретінде маңызды рөл атқарды. Үйлесімді әуендер жанды тыныштандырып тұлғаның адамгершілік дамуына ықпал ете алады деп саналды. Конфуцийдің өзі цинь деп аталатын ежелгі аспапта ойнағанды ұнатты және музыканы оқу бағдарламасына енгізді. Бұл тәсіл білім өнер және этиканы үйлестіру арқылы адамның жан-жақты дамуын көрсетеді.
- Конфуцианство жетілуге және даналыққа жету жолы ретінде өзін-өзі білім беру мен өмір бойы оқуға үлкен мән береді. Ілім адамдарды өз іс-әрекеттерін үнемі талдауға білімдерін жетілдіруге және ақиқатқа ұмтылуға шақырады. Тіпті қартайған шақта да адам оқуды жалғастырып тәжірибесін жас ұрпаққа беруі керек. Бұл қағидат білім тез өзгеріп жаңаратын қазіргі заманда да өзекті болып қала береді.
Бұл таңқаларлық фактілер миллиондаған адамдарды шабыттандыруды жалғастырып келе жатқан осы ежелгі ілімнің қаншалықты терең және жан-жақты екенін көрсетеді. Сіз білмеген боларсыз конфуцианство күнделікті өмірге арналған практикалық кеңестерді жоғары философиялық идеалдармен үйлестіретінін. Бұл ақпарат сізді шығыс философиясын тереңірек зерттеуге және онда заманауи сын-қатерлерге жауаптар табуға шабыттандырады деп үміттенеміз. Бұл қызықты фактілер адамзаттың мәдени мұрасын және оның болашақ үшін маңызын түсінудің жаңа көкжиектерін ашады.
